حکمتِ یکپارچه؛ کاوشی در بدن مندی، تشکیک و زمینه مندیِ ذهن در ترازویِ هوش مصنوعی

#گزارش_نشست_علمی
گزارش نشست علمی همایش ملی «دین و هوش مصنوعی»

✍️ علی خلیلی طسوجی

🔴 نشست علمی «حکمتِ یکپارچه؛ کاوشی در بدن مندی، تشکیک و زمینه مندیِ ذهن در ترازویِ هوش مصنوعی» در ادامه پیش نشست های همایش ملی «دین و هوش مصنوعی» با سخنرانی دکتر محمد علی برزنونی؛ عضو هیات علمی دانشگاه جامع امام حسین علیه‌السلام در تاریخ  24 تیرماه 1405برگزار شد. در این نشست، نسبت میان ذهن انسانی و هوش مصنوعی از منظر حکمت اسلامی، فلسفه ذهن و علوم شناختی بررسی شد و بر ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های هوشمند در چارچوب مبانی حکمت اسلامی و کرامت انسانی تأکید گردید.

✅ طرح یک پرسش بنیادین در عصر هوش مصنوعی؛
دکتر برزنونی در آغاز این نشست، با طرح این پرسش که «آیا هوش مصنوعی دارای ذهن است و می‌تواند جایگزین ذهن انسان شود؟»، این مسئله را یکی از مهم‌ترین چالش‌های معرفتی و تمدنی عصر حاضر دانست. وی تصریح کرد که پاسخ به این پرسش، صرفاً یک بحث فناورانه نیست، بلکه به درک حقیقت انسان، آینده تمدن و نحوه مواجهه جوامع با فناوری‌های نوین گره خورده است.

✅ حکمت یکپارچه؛ چارچوبی برای فهم ذهن؛
سخنران با بهره‌گیری از آموزه‌های قرآن کریم، نهج‌البلاغه، حکمت متعالیه و دستاوردهای علوم شناختی، نظریه «حکمت یکپارچه» را به‌عنوان الگویی برای تحلیل ذهن و هوش مصنوعی معرفی کرد. به گفته وی، ذهن انسان صرفاً یک سامانه پردازش اطلاعات نیست، بلکه حقیقتی وجودی است که در تعامل میان عقل، بدن، تجربه زیسته، اخلاق و معنویت شکل می‌گیرد.

✅ سه تفاوت اساسی میان ذهن انسان و هوش مصنوعی؛
وی در ادامه، سه ویژگی بنیادین ذهن انسانی را که هوش مصنوعی فاقد آن است، تبیین کرد:
🔸بدن‌مندی ذهن؛ ذهن انسان در پیوند با بدن و تجربه‌های زیسته معنا پیدا می‌کند و از محیط پیرامون خود تأثیر می‌پذیرد.
🔸مراتب وجودی ذهن؛ بر اساس حکمت متعالیه، ذهن دارای سیر تکاملی از ادراک حسی تا عقل و شهود است و نمی‌توان آن را به محاسبات الگوریتمی تقلیل داد.
🔸زمینه‌مندی شناخت؛ شناخت انسانی در بستر فرهنگ، تاریخ، زبان و زیست اجتماعی شکل می‌گیرد، در حالی که هوش مصنوعی بر پایه داده‌ها و الگوهای آماری عمل می‌کند.

✅ هوش مصنوعی؛ ابزار قدرتمند، نه جایگزین انسان؛
دکتر برزنونی با اشاره به توانایی‌های چشمگیر هوش مصنوعی در تحلیل داده‌ها و تولید محتوا، خاطرنشان کرد که این فناوری همچنان از ویژگی‌هایی همچون اراده، شهود، تجربه زیسته، مسئولیت اخلاقی، عشق، همدلی و خلاقیت وجودی محروم است؛ ازاین‌رو، نمی‌توان آن را دارای ذهن انسانی یا جایگزین انسان دانست.

✅ رسالت دانشگاه‌ها در عصر هوش مصنوعی؛
در بخش پایانی این نشست، سخنران بر نقش دانشگاه‌ها و مراکز علمی در هدایت هوشمندانه توسعه فناوری تأکید کرد و چهار مأموریت اساسی را برشمرد:
۱. تربیت نیروهای متخصص و حکیم در حوزه هوش مصنوعی؛
۲. تولید نظریه‌های بومی و تمدنی مبتنی بر حکمت اسلامی؛
۳. تدوین چارچوب‌های اخلاقی برای توسعه و کاربرد هوش مصنوعی؛
۴. گسترش گفت‌وگوهای میان‌رشته‌ای برای فهم عمیق فرصت‌ها و چالش‌های این فناوری.

✅ جمع‌بندی؛
در پایان این نشست، بر این نکته تأکید شد که آینده موفق جوامع در عصر هوش مصنوعی، نه در تقابل با فناوری و نه در تسلیم شدن در برابر آن، بلکه در هدایت حکیمانه فناوری بر پایه ارزش‌های انسانی و الهی رقم خواهد خورد. بر این اساس، هوش مصنوعی زمانی می‌تواند در خدمت پیشرفت جامعه قرار گیرد که در چارچوب اخلاق، معنویت و کرامت انسان به کار گرفته شود و به‌عنوان ابزاری برای تحقق اهداف تمدن نوین اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.
والحمدلله رب العالمین