مهدی گلشنی؛ دانشمندی در مرزهای علم و ایمان
در روزگار سیطره علمگرایی افراطی و گسترش روایتهای مادیگرایانه از جهان، فقدان استاد فرزانه، پروفسور مهدی گلشنی، تنها فقدان یک فیزیکدان برجسته نیست؛ فقدان اندیشمندی است که عمر خویش را صرف دفاع عقلانی از حقیقت، بازشناسی نسبت علم و دین و تبیین امکان و ضرورت خداباوری در عصر علم کرد. او از جمله معدود چهرههای علمی معاصر بود که نهتنها در مرزهای دانش تخصصی خود به جایگاهی ممتاز دست یافت، بلکه شجاعت عبور از حصارهای رشتهای و ورود عالمانه به پرسشهای بنیادین درباره هستی، معرفت و نسبت انسان با خالق جهان را نیز داشت.
گلشنی دانش عمیق در فیزیک نظری را با تأملات فلسفی و الهیاتی درآمیخته بود. او بهخوبی دریافته بود که یکی از چالشهای بنیادین روزگار ما، نه پیشرفت علم، بلکه تعمیم ناروا و ایدئولوژیک یافتههای علمی و تبدیل علم تجربی به جهانبینی انحصارگرایانه است؛ نگرشی که گاه با نام علم، به انکار ساحتهای فراتر از ماده و ترویج الحاد جدید میانجامد. از منظر او، علم تجربی، با همه عظمت و دستاوردهایش، نه توان پاسخگویی به تمام پرسشهای بنیادین بشر را دارد و نه میتوان محدودیت روششناختی آن را به انکار واقعیتهای فراتر از قلمرو تجربه تعمیم داد.
اهمیت مجاهدت علمی او در این بود که در برابر این جریان، بهجای تقابل شعاری با علم جدید، از درون دانش معاصر به گفتوگو با آن برخاست. او با بررسی مبانی فلسفی علوم جدید و دیدگاههای دانشمندان برجسته جهان نشان میداد که تصویر رایج از تعارض ضروری میان علم و ایمان، بیش از آنکه برآمده از خود علم باشد، ریشه در پیشفرضهای فلسفی و جهانبینیهای خاص دارد. گلشنی بر این باور بود که شناخت عمیقتر طبیعت نهتنها راه را بر خداباوری نمیبندد، بلکه میتواند افقهای تازهای برای تأمل در حکمت، تدبیر و آفرینندگی الهی بگشاید. بدینترتیب، او در برابر الحاد جدید، بهجای انکار دستاوردهای علم، به نقد مبانی فلسفی ادعاهایی میپرداخت که خود را به نام علم عرضه میکنند.
آثاری چون «از علم سکولار تا علم دینی»، «قرآن و علوم طبیعت»، «تحلیلی از دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر»، «فیزیکدانان غربی و مسئله خداباوری» و بهویژه «خداباوری و دانشمندان معاصر غربی» گواهی روشن بر این مجاهدت فکریاند. این آثار تنها مجموعهای از مباحث تخصصی نیستند، بلکه تلاشی نظاممند برای بازاندیشی در مبانی معرفتی علم و گشودن افق گفتوگوی عمیق میان علم، فلسفه و الهیات به شمار میروند. بنیانگذاری گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف و تلاش مستمر برای توسعه مطالعات میانرشتهای علم و دین نیز بخشی از میراث ماندگار اوست.
او رفت، اما پرسشهایی که در برابر علمزدگی و مادهانگاری زمانه طرح کرد، همچنان پیش روی ماست. امروز بیش از آنکه به سوگواری برای یک استاد بزرگ نیازمند باشیم، به ادامه راه علمی و فکری او محتاجیم؛ راهی که در آن، عقلانیت علمی نه رقیب ایمان، بلکه زمینهای برای تعمیق معرفت، حقیقتجویی و تأمل در نظم شگفتانگیز و حکمت نهفته در جهان مخلوق است.
نام و یاد این دانشمند مؤمن و اندیشمند، در تاریخ علم و تفکر ایران ماندگار خواهد بود.